( و من يعظّم شعائر الله فانّها من تقوي القلوب . ) آرى ، كسانى كه شعائر خدا را بزرگ مى شمارند ، كارشان ، نشان پرهيزگارى دلهايشان باشد . ( و نفس‌ٍو ما سويها فالهمها فجورها و تقويها . ) سوگند به نفس و آن كه نيكويش بيافريده ، سپس بديها و پرهيزگاريهايش را به او الهام كرده است . اينك آنچه در اين بحث براى ما مهم است ، اين است كه تقوا به مفهوم نخست كه اولين مرتبهء تقواست عبارت از انجام واجبات و دورى از محرمات است كه در پاكسازى نفس و تخلّق به فضايل مؤثّر است . راز آن ، در اين نهفته است كه مخالفت با نفس امّاره و پليديهاى اخلاقى ، موجب ضعف اين نيروها مى گردد و مى توان بر آنها چيرگى يافت ، و در پرتو به دست آوردن ملكهء عدالت براى شخص متّقى و چيرگى بر پليديها به گونه اى كه اگر بتوان بر آن لگام زد و از شعله ور شدنش در امان بود ، موجب تسلّط بر نفس مى گردد ، و حتّى مى توان گفت باگذشت زمان و پيگيرى رويارويى با آن ، آدمى خواهد توانست اين گونه پليديها را ريشه كن كند ، و حتّى مىتواند شجرهء پاك فضايل را در دل خود بنشاند كه پيوسته ميوه ها و ثمراتش را در اختيار نهد . از اين روست كه علماى علم اخلاق ، معتقدند هر كه مى خواهد ريشه هاى بخل را از دل بركند و درخت بخشش را در آن بنشاند ، بايد به قدر توان ، انفاق كند ، چنان كه خداوند عزّ و جلّ مى فرمايد : ( لينفق ذو سعهٍ من سعته و من قدر عليه رزقه فلينفق ممّا اتاه الله . ) 61 هر مالدارى از مال خود ، نفقه دهد و كسى كه تنگدست باشد ، از هر چه خدا به دو داده است ، نفقه دهد با انفاق پيوسته ، پليدى بخل رو به ضعف مى نهد و حتّى ريشه كن مىشود و درخت سخاوت به جاى آن نشانده مىشود و رشد مىكند و ميوه هاى شيرين هم مىدهد . و در اين هنگام ، خودِ او هم از انفاق ، لذّت خواهد برد و از آنچه خدا